ГЕОМОРФОЛОГИЯ ЖӘНЕ ГЕОАҚПАРАТТЫҚ КАРТОГРАФИЯЛАУ ЗЕРТХАНАСЫ

 

FB_IMG_1536844608549 (2)

       Зертхана жетекшісі  –  география 

        ғылымдарының        кандидаты,

       Абитбаева  Айнагүл Дүйсенқызы 

       G-mail:   abitbayevainagul@gmail.com

Тарихы. Халықтың тiршiлiк әрекетi қауiпсiздiгi мен табиғи - шаруашылық жүйелерін тұрақты даму үшiн бедерлi ортаны iргелi және ғылыми қолданбалы зерттеу Қазақстандағы геоморфология ғылымының қазiргi зерттеулерінің негiзгi мақсаты болып табылады.

Зертхана 1991 жылдың тамызында институт директоры профессор Н. К. Мукитанов пен директор орынбасары А. Р. Медеудің бастамасымен Қ.И.Сәтбаев атындағы геология ғылымдары институтының физикалық география және геоморфология секторының базасынан ашылды. Зертхананың бірінші жетекшісі  iргелi және қолданбалы зерттеулер бағытын, оның негiзгi даму жолдарын анықтаған Э.И.Нұрмамбетов болды.

1999 жылдан бастап  институтта тұңғыш рет институттың барлық құрылымдық бөлiмшелерiнде қазiргі кезде кең қолданылатын зертхана базасында ГАЖ-мен карта жасау дами бастады.

Зертхана бүгiнде Қазақстандағы геоморфология бойынша жалғыз мамандандырылған ғылыми бөлiмше болып табылады және Қ.И.Сәтпаев атындағының геология ғылымдары институтының Г.Ц.Медоевпен құрған геоморфология мектебiнiң құқылы мирасқоры болып есептеледі.

Зертханаға екi тақырыптық топтар қосылған: геоморфология және топонимикалар.

Қызметі

«Маңғыстау облысы Қарақия ауданының Сенек, Маңғыстау ауданының Үштаған және Тұщықұдық елді мекендерінде құмды тоқтату бойынша жобаны жасау және жүзеге асыру»; «Қазақстандағы шөлейттену және табиғи қауіптер», «ГАЖ-технологиясы негізінде Атырау және Маңғыстау облыстары аумағының атласын құрастыру және табиғи-ресурстық әлеуетін, әлеуметтік-экономикалық дамуын және экологиялық жағдайын геокеңістіктік бағалау», «Қазақстанның таулы және жазықты аумақтарын қауіпсіз табиғи пайдаланумен қамтамасыз етудің географиялық негіздері», «Қазақстан Республикасын азық-түлік қауіпсіздігімен қамтамасыз етудің ландшафттық-экологиялық негіздері», «Іле-Балқаш және Арал-Сырдария жобаланған аймақтарының функционалдық зоналауын жасау», «Қазақстан аумағы арқылы еуразиялық транзиттің максималды мүмкін нұсқаларының ғылыми-техникалық негіздері», «Қазақстан Республикасын аумағында халықтың қазіргі және болашақта қоныстану жүйесінің және тұрақты ауылшаруашлық пайдаланудың географиялық негіздері», «Трансқазақстан каналы – Қазақстан Республикасын су қауіпсіздігімен қамтамасыз етудің стратегиялық басымдығы», «Қарқынды рекреациялық игеру аймағы – Алакөл көлінің жағалау зонасындағы қолайсыз экзогеодинамикалық үдерістерді мониторингтік зерттеу».

Ғылыми зерттеулердің негізгі бағыттары

Зертхана қызметкерлерi халықтың тiршiлiк әрекетi қауiпсiздiгi мен табиғи-шаруашылық жүйелерінің тұрақты даму мақсаттарындағы бедерді iргелi және ғылыми-қолданбалы зерттеумен шұғылданады:

  • Қазақстанның қазіргі табиғи-антропогенді геоморфогенезі;
  • Қазақстандағы қазіргі табиғи-антропогендік бедертүзуші үдерістерді зерттеу және картографиялау;
  • қауіпті геоморфологиялық үдерістердің мониторингі: жылжымалы құмдар, абразия, селдер, жылжымалар, опырылымдар, карст, суффозия және т.б.;
  • қарқынды шаруашылықты игеру аудандарында экологиялық-геоморфологиялық зерттеулер;
  • қауiптi экзогендiк үдерістердiң пайда болуы мен дамуының қаупін бағалау;
  • шөлденудiң қарқындануына геоморфологиялық үдерістердің рөлдерін зерттеу;
  • бедер ортасын геоақпараттық тақырыптық және атластық картографиялау;
  • қалпына келтірілген тарихи географиялық атаулардың этимологиясы мен транслитерациясын ғылыми талдау.

Кадрлық әлеуеті

Зертханада 13 адам қызмет атқарады: 3 ғылым кандидаттары, 6 география және жаратылыстану магистрлері, 1 PhD докторантура студенті. Зертхана қызметкерлерінің орта жасы 47 жасты құрайды: г.ғ.к. Абитбаева Айнагүл Дүйсенқызы, зертхана жетекшісі; г.-м.ғ.к. Нұрмамбетов Эмиль Исабайұлы, жетекші ғылыми қызметкер; г.ғ.к., Лый Юйся Фу, аға ғылыми қызметкер; Әбдірахманов Сламқұл Әбдірахманұлы, аға ғылыми қызметкер; Митрофанова Анна Николаевна, ғылыми қызметкер; Калита Раиса Шайдулловна, ғылыми қызметкер; Халыков Еркебұлан Ерболатович, ғылыми қызметкер; Валеев Әділет Ғаликанұлы, ғылыми қызметкер; Бектұрсынова Аружан Асанқұлқызы, ғылыми қызметкер; Радуснова Ольга Владимировна, ғылыми қызметкер; Тоғыс Мәулен Мырзағұлұлы, ғылыми қызметкер; Уксукбаева Сәуле Әділханқызы, ғылыми қызметкер; Шарапханова Жанерке Мейрханқызы, кіші ғылыми қызметкер. Абитбаева А.Д. және Бектұрсынова А.А. Хирш индексіне ие – 1.

геморф2

Жарияланымдары:

  • Akiyanova F.Zh., Yegemberdiyeva K.B., Abitbayeva A.D., Temirbayeva R.K. Problems of desertification of the territory of Kazakhstan: Status and forecast // Life Science Journal. – 2014.-Vol. 11.-Iss.10s.-P.341-345.
  • Akiyanova F.Zh., Temirbayeva R.K., Bekkuliyeva A.A. Functional zoning of the Kazakhstan's part of the Caspian sea shore for optimization of nature management // Life Science Journal. – 2014.-Vol.11.-Iss.10s.-P.465-470.
  • Төлепова А.А., Есімбеков Ғ.А., Лый Ю.Ф. Алматы облысының табиғи шаруашылық ортасына  көліктік желілердің әсері// «География және геоэкология мәселелері» журналы – 2014. – № 2. – Алматы:   «География институты» ЖШС-ы,   «Арко» баспа ЖШС, 2014 ж. –  50-58 б.
  • Митрофанова А.Н., Калита Р.Ш. Алматы облысы аймағындағы қауіпті экзогенді үдерістерге байланысты геоморфологиялық жағдайлар //  «География және геоэкология мәселелері» журналы, 2014 ж. № 1. – 72-76 б.
  • Жамалова Г.А., Елікбаев Б.К., Халықов Е.Е., Мұсабекова К.О. Өнеркәсіптің Қазақстанның ауа бассейніне техногендік әсері // Халықаралық Сәтбаев еңбектерінің оқулары «Жас ғалымдардың «Қазақстан-2050» стратегиясын іске асырудағы рөлі мен орны». – 2014 ж. – Т. 2. – Алматы: Қ.И. Сәтбаев атындағы Қазақ Ұлттық Техникалық Университетінің баспасы, 2014 ж. – 514-523 б.
  • Акиянова Ф.Ж., Лый Ю.Ф., Егембердиева К.Б., Митрофанова А.Н., Калита Р.Ш., Беккулиева А.А., Валеев Ә.Г., Зинабдин Н.Б., Кітапбаев А.Б, Қарақұлов Е.М., Жанат Г.М. Еуразиялық су-көлік транзитінің ықтимал нұсқаларының бағыттары бойынша аумақтардың физикалық-географиялық жағдайы.  Н.И. Гумелев атындағы Еуразия Ұлттық Университетінде өткен халықаралық ғылыми-тәжірибелік конференциясы «Гидрология және су шаруашылығындағы инновациялық технологиялар » 22-23 қазан 2015 ж. – 40-48 б.
  • К.Б. Егембердиева, Ю.Ф. Лый, А.Д. Абитбаева, Р.К. Темірбаева, А.Н. Митрофанова, Р.Ш. Калита. Қауіпті экзогендік процестердің салдарын болдырмау үшін Қазақстан Республикасының ауыл шаруашылық жерін ұтымды пайдалану бойынша талаптарды әзірлеу. Халықаралық конференция «Әлеуметтік-экономикалық дамудың қазіргі жағдайында Орталық Азияның экожүйелері». 8-10 қыркүйек 2015 ж., Ұлан-Батыр, Монғолия. 2015 ж. – 292-296 б.
  • А.Н. Митрофанова, Р.Ш. Калита, А.А. Беккулиева, С.А. Уксукбаева. Алматы облысының аумағында антропогендік процестердің дамуы //  II  материалдары. Халықаралық ғыл.-тәж. конф. «Геокеңістіктің антропогендік трансформациясы: тарих және қазіргі заман». – Волгоград, 13-15 мамыр 2015 ж. –  298-302 б.
  • Abitbayeva, A. Valeyev, K. Yegemberdiyeva, A. Assylbekova, A. Ryskeldieva. Monitoring of the abrasion processes (by the example of Alakol lake, Republic of Kazakhstan) // International Journal of Environmental and Science Education – IJESE (IJESE15‐264). – VOL. 11, NO. 11 – 2016. – P. 4164-4174 (Article Number: ijese.2016.323 Published Online: August 05, 2016).
  • Бектұрғанов Н.С., Акиянова Ф.Ж., Сұлтанбекова Г.К., Егембердиева К.Б., Лый Ю.Ф., Темірбаева Р.К. Қазақстан аумағының су көлігі әлеуетін экономикалық бағалау сұрақтары бойынша // «География және геоэкология мәселелері» – №1 (қаңтар-наурыз).  Алматы, 2016 ж. – 91–98 б.
  • Митрофанова А.Н., Калита Р.Ш., Абитбаева А.Д., Беккулиева А.А. Түркістан және Арал қалалары халықаралық логистикалық орталықтар аумағының инженерлік-геологиялық жағдайларын талдау.// ҚР ҰҒА Хабарлары. Геолоия және техникалық ғылымдар сериясы. – №5. – Алматы, 2016 ж.– 99-109 б.
  • Әбдрахманов С.Ә., Қуанышбаев С.Б., Шарапханова Ж.М. Қазақстанның тарихи географиялық атауларының каталогы. – Алматы, 2016 ж. – 552 б.
  • Валеев Ә.Г., Абитбаева А.Д., Күзеубаев Х.М., Халықов Е.Е., Тоғыс М.М., Уксукбаева С.А., Досболов Ұ.Қ., Шарапханова Ж.М. «Трансқазақстан» су торабының шығыс бөлігінің ұсынылған теліміндегі жер бедерін геоморфологиялық бағалау үшін қашықтықтан зондтау материалдарын қолдану // География және геоэкология мәселелері. – №3. – Алматы, 2016 ж. –  10-19 б.
  • Халықов Е.Е., Валеев Ә.Г., Досболов Ұ.Қ., Тоғыс М.М. Алматының қала маңындағы аудандарында ГАЖ технологияларын қолдану арқылы табиғи қоқыс полигондарын және полигондарды қалыптастыру мониторингі //  ҚазҰУ Хабаршысы. Экология сериясы – Алматы, 2016 ж. –  145-150 б.
  • Митрофанова А.Н., Калита Р.Ш., Беккулиева А.А., Халықов Е.Е., Досболов Ұ.Қ. Алматы облысындағы далалық зерттеулер кезінде геоморфологиялық үрдістердің таңдамалы телімдердегі мониторингісі 2012-2014 жж. // Геокеңістіктің антропогендік трансформациясы: тарих және қазіргі заман.  III Материалдар. Халықаралық ғыл.-тәжірб. конф.,  Волгоград қ., 17-20 мамыр 2016 жыл – Волгоград:  ВолМУ баспасы, 2016 ж. – 186–196 б.
  • Валеев Ә.Г., Акиянова Ф.Ж., Абитбаева А.Д. Геоақпараттық модельдеуге негізделген Алакөл-Сасықкөл көлдерінің трансшекаралық бассейнінің морфометрикалық шарттары // Орталық Азияның су ресурстары және оларды пайдалану: БҰҰ-ны жариялауға арналған халықаралық ғылыми-практикалық конференция материалдары «Су өмір қажеттілігі»,  Алматы қ., 22-24 сентябрь 2016 жыл. – 1-Кітап . – Алматы, 2016. – 64–73 б.
  • Akiyanova F., Bekkuliyeva A. Karst landforms as the objects of tourism development in Mangystau region. The 33rd International Geographical Congress, 21-25 August 2016, Beijing, Chinа. – 2016. – P. 1571.
  • Akiyanova F., Yegemberdiyeva K., Temirbayeva R., Lyy Yu., Zinabdin N., Bekkuliyeva A., Valeyev A., Kitapbayev A. Geographical basis of improvement of the population settlement system of Kazakhstan. The 33rd International Geographical Congress, 21-25 August 2016, Beijing, China. – 2016. – P. 3961.
  • Eisfelder, C., Klein, I., Bekkuliyeva, A., Kuenzer, C., Buchroithner, M.F., Dech, S. Above-ground biomass estimation based on NPP time-series – A novel approach for biomass estimation in semi-arid Kazakhstan. Ecological Indicators, 72 (2017) 13–22. http://dx.doi.org/10.1016/j.ecolind.2016.07.042.
  • Акиянова Ф.Ж., Будникова Т.И., Байшоланов С.С., Қарынбаев А.К., Абитбаева А.Д., Егембердиева К.Б., Темірбаева Р.К. Функционалдық зондтау: Функционалдық аймақтарды пайдалану бойынша ұсыныстар//Алматы облысының Балқаш ауданының функционалдық аймақтарының атласы. – Астана, 2016 ж. – 58-62 б.
  • Акиянова Ф.Ж., Будникова Т.И., Байшоланов С.С., Карынбаев А.К., Абитбаева А.Д., Егембердиева К.Б., Темірбаева Р.К., Зинабдин Н.Б.  Функционалдық зондтау: Функционалдық аймақтарды пайдалану бойынша ұсыныстар //Функционалдық аймақтарды пайдалану бойынша ұсыныстар//Қызылорда облысының Қазалы ауданының функционалдық аймақтарының атласы. – Астана, 2016 ж. – 56-59 б.
  • Акиянова Ф.Ж., Будникова Т.И., Байшоланов С.С., Қарынбаев А.К., Абитбаева А.Д., Егембердиева К.Б., Темірбаева Р.К., Зинабдин Н.Б.  Функционалдық зондтау: Функционалдық аймақтарды пайдалану бойынша ұсыныстар //Функционалдық аймақтарды пайдалану бойынша ұсыныстар//Қызылорда облысының Арал ауданының функционалдық аймақтарының атласы, 2016 ж. – 56-59 б.
  • Митрофанова А.Н., Калита Р.Ш., Абитбаева А.Д., Уксукбаева С.А. «Трансқазақстан» су арнасының Орталық бөлігі аумағының геоморфологиялық және инженерлік-геологиялық жағдайын талдау // ҚР ҰҒА хабарлары, геология және техникалық сериясы,  № 3, Алматы, 2017 ж. –  66-72 б.
  • А. Н. Митрофанова, Р. Ш. Калита, Ж. М. Шарапханова. Үшінші кезектегі жобалық «Трансқазақстан» каналының буферлік зона аумағының гидрогеологиялық жағдайлары. ҚР ҰҒА-ның хабарлары. Геология және техникалық ғылымдар сериясы, - Алматы, 2017 ж. –  80-90 б.
  • Валеев Ә.Г., Әбиева Д.К., Митрофанова А.Н., Уксукбаева С.А., Шарапханова Ж.М. Алакөл-Сасықкөл көлдері тобы аймағында жүргізілген зерттеу материалдарына шолу // «Ғылыми-білім беруді жаңартылған контексте жаңғырту» халықаралық ғылыми-практикалық конференциясының материалдары», Алматы, 2-3 наурыз, 2017  ж.  – 626-630 б.
  • Халықов Е.Е., Митрофанова А.Н., Калита Р.Ш. Трансқазақстан су арнасы буферлік аймағының шығыс бөлігі төртінші шөгінділерінің антропогендік және рельефтік процестерінің сипаттамалары //  IV Материал дары Халықаралық ғылыми-практикалық конференция. – Волгоград, 2017 ж. – 244-253 б.
  • Радуснова О.В., Митрофанова А.Н., Калита Р.Ш. «Қазақстан Республикасының су қауіпсіздігі» бағдарламасы бойынша Транқазақстан каналының буферлік аймағының жеңілдететін процестерінің сипаттамасы // Халықаралық ғылыми конференция «Қазақстанда география ғылымын дамыту». – Семей, 2017 ж. – 233-241 б.
  • Халықов Е.Е., Тоғыс М.М., Уксукбаева С.А., Шарапханова Ж.М. ГАЖ-технологиясын қолданумен Мұқыр өзені аңғарындағы жыралық эрозияның дамуын зерттеу // "География және геоэкология мәселелері" журналы, – Алматы, 2018. – №1. – Б. 54-64.
  • Митрофанова А.Н., Калита Р.Ш., Валеев А.Г., Абитбаева А.Д., Беккулиева А.А., Шарапханова Ж.М., Уксукбаева С.А. Алакөл ойпатының  төрттік шөгінділерінің геоморфологиялық және инженерлік-геологиялық жағдайлары // «География және геоэкология мәселелері».  №3, Алматы, 2018 ж. -  94-103 б. ISSN 1998 – 7838.
  • Валеев Ә.Г., Акиянова Ф.Ж., Абитбаева А.Д., Халықов Е.Е., Тоғыс М.М. Далалық зерттеулері негізінде Алакөл көлінің абразиялық жағалауларын дамуы себептерінің материалдары / Известия Национальной академии наук Республики Казахстан. Серия геологии и технических наук. №6. - Алматы, 2018.

Экспедициялық және далалық зерттеулер

Геоморфология және геоақпараттық картографиялау зертханасы жобалар бойынша жыл сайын далалық зерттеулерді жүргізеді. Далалық зерттеулердің мақсаты мониторингтік желі жасау аясында бақылау реперлерін орнату мен таулы және жазық аумақтарда қазіргі экзогендік бедертүзуші үдерістердің динамикасын бағалау болып табылады. Далалық жұмыстар келесі үдерістер бойынша жүргізілді: опырылымдық-қорымдық, жылжымалық, денудация, жазықтықтық шайылу, эрозиялық үдерістер, жыралық эрозия мен абразия. Анықталған үлескілерде реперлер орнатылған, фотофиксация мен сипаттама жасалады.

Бедертүзуші үдерістерге мониторинг таулы және жазық аумақтарда табиғатты пайдаланудың қауіпсіздігін қамтамасыз ету мақсатында қауіпті бедертүзуші үдерістердің дамуы мен үдерістердің қалыптасу қарқындылығын зеттеу, олардың дамуын болжау, олардың дамуының алдын алу мен үдерістердің ықпалының жағымсыз салдарларын төмендету үшін жүргізіледі.

4

Зертхана заманауи жабдықтармен және құралдармен жабдықталған:

  • Әмбебап GPSMAP 276Cx GPS навигаторы;
  • BOSCH GLM 250 VF PROFESSIONAL лазерлік дальномері;
  • TS5M алюминийлік телескопиялық нивелирлік төрткілдеші;
  • «Horiba» – U-53 сериялық мультипараметрлік анализаторы (Жапония);
  • Davis Vantage Vue метеостанциясы – метеожағдайлардың негізгі көрсеткіштерін тіркейді;
  • HP Design JET 510-А0 кең форматты плоттері;
  • HP LaserJet CP 5225 А3 лазерлік түсті принтері;
  • HP 3QU27EA 15-bs005ur/i7-7500U dual/4GB DDR4 1DM/500GB/Intel HD Graphics/15.6 HD AG/DVD-RW/JetBlack ноутбугі.

Зертхана қажетті материалдық-техникалық базаға ие:

  • Екі Mitsubishi L-200 автокөліктері.
  •  «Колибри» 2-орындық резеңке қайығы.

 

1

Слайд2

 

3

5