Гляциология зертханасы

Зерхана жетекшісігеография ғылымының кандидаты

Төребек Ғанибекұлы Тоқмағамбетов

Іргелі және қолданбағы зерттеулердің

ғылыми жетекшісі – География ғылымының

докторы, профессор, ҚР ҰҒА академигі,

ЮНЕСКО халықаралық бағдарламалары

бойынша ҚР Ұлттық комитетінің құрметті

төрағасы, Халықаралық Гляциологиялық

Ассоциоциясының вице-президенті

Игорь Васильевич Северский

Тарихы

1.1

Іле Алатауының (Тянь-Шань) солтүстік беткейінде  биік таулы 3 стационардың орналасуы, жыл бойғы бақылау кешені арқылы ХҒС - мен жасалған сурет

222222

География секторындағы гляциологиялық зерттеу Н. Н. Пальговтың басшылығымен 1939 жылы басталды, Гляциологиялық зерттеулер әсiресе ХГЖ - Халықаралық геофизика лық жылдың кезеңдерiнде қарқынды түрде дамыды (1957-1959 жж)., ХГБ  Халықаралық гидрология бағдарламалары мен Халық аралық гидрологиялық он жылдығы - ХГО  (1965 - 1974 жж) бұрынғы КСРО басқа географиялық орталықтармен бiрлесiп Қазақстанның барлық таулы - мұздық тар аудандарын кешендi гляциогидроклиматтық  зерттеуді толық жасаған болатын. «Мұздықтар режимінің өзгерулері» халықаралық  бағдарламалар әсері мен КСРО мұздықтарының Каталогын құрастыру 1963 жылдан бастады. ҚазСРО ҒА География секторының ғалымдары 1965–1974 жж  ХГО бағдарламасына қатысты.  1980-ші жылдары   «Дүниежүзіндегі қар-мұздықтар ресурстарының атласы» 80-ге жуық гляциологиялық карталар құрастырылған болатын. Гляциологиялық зерттеулердің әртүлі кезеңдерінде  Қазақстанның барлық таулы аудандары қамтылды Жоңғар және Іле Алатауы ең көп зерттелген аудандары болып табылады. Бұл ауданда  Шумский мен Тұйықсу – этолонды мұздықтар өзгерулерінің Дүниежүзілік қызметі орналасқан.

Гляц3

Орталық Тұйықсу мұздығы

Ғылыми зерттеулердің негізгі бағыттары:

  • ағындардың қалыптасу зонасындағы криосфера құрамбөліктерін дамыту мониторингі (қар жамылғысы, мұздықтар, жерасты мұзы);
  • мұздықтар ресурстары мен мұзбасу ауқымдарын жеткілікті түрде нақты анықтау үшін бақылау алаптарының көлеміндегі жаңа мұздықтар каталогын жасау;
  • XX ғасырдың екінші жартысы – XXI ғасырдың басында мұздықтар эволюциясының климаттық жағдайын зерттеу, абляция және ағындар;
  • трансшекаралық алаптар аумақтарындағы климаттық қар шекарасы биіктігінің таралу картасын жасау және есептеу;
  • қар шекарасы биіктігіндегі қатқыл жауын-шашындар аккумуляциясының жылдық таралу картасын жасау және есептеу;
  • трансшекаралық алаптарындағы мұздықтар жүйесінің қазіргі және болжамдық өзгерістерін бағалау ;
  • көпжылдық тоң жыныстарының температуралық режиміндегі климатқа байланысты өзгерістерін бағалау.

Мамандар

18

Зертхана қызметкерлері. Жұмыс үстіндегі сәттері

Қазіргі кезде зертханада 30 қызметкер бар, оның ішінде 1 зертхана басшысы, 1 бас ғылыми қызметкер, 4 жетекші ғылыми қызметкер, 2 аға ғылыми қызметкер, 4 ғылыми қызметкер, 4 кіші ғылыми қызметкер, 9 жетекші инженер, 2 инженер және 3 техник жұмыс істейді.

Зертхана қызметкерлері 2 докторлық және 9 кандидаттық диссертация қорғады.

Экспедициялық және далалық зерттеулер 

 

3.1

Солтүстік Тянь-Шяньдағы 3 таулы стационар: «Тұйықсу мұздығы» гляциологиялық, «Үлкен Алматы көлі» гидрофизикалық және «Жосалы-Кезен» геокрологиялық кешенімен жыл бойғы бақылау

Зертхананың эксперименттік базасы «Тұйықсу мұздығы» гляциологиялық, «Үлкен Алматы көлі» гидрофизикалық және «Жосалы-Кезен» геокрологиялық жыл бойғы бақылау кешені Солтүстік Тянь-Шаньдағы 3 тау стационары құрайды, олар: 2500, 3400 м сәйкес  Үлкен Алматы өзенi алабындағы Жосалы Кезең геокриологиялық және «Үлкен Алматы көл » гидрофизикалық,  3400м биіктіктегі Кіші Алматы өзені алабындағы «Тұйықсу мұздығы»  гляциологиялық стационарлары. Мұздықтардың өзгертулерін бақылауға Дүниежүзілiк желiлерге жыл сайын түсетiн Тұйықсу мұздығы массасын құрайтын балансты  жыл бойы бақылаулары ТМД-елдеріндегi бақылаудың  өте ұзақ кезеңдері «Тұйықсу» стационарында сақталған болатын.«Жосалы Кезең асуы» стационарында көп жылдық тоң грунттарының температуралық режиміне бақылаулар жүргiзiледi және олардың жағдайына климаттық өзгерiстердің әсерi зерттеледi.

3

Ағынды қалыптастыру аймағындағы ең көп қар қорын анықтау

30_1

Тұйықсу және Мәншүк Мәметова мұздықтарында жиналмалы-абляциялық рейкаларды бұрғылау

Мұздықтардағы рейкаларды бұрғылау.  Мұздықтағы рейкаларды алған соң ағаш рейкаларды ауыстыру.  Тұйық Мұздағында 115 рейка орналасқан. Мәншүк Мәметова мұздағында 10 рейка бар.

5

Іле және Жетісу Алатауының гляциалды-нивалді аймағындағы геодезиялық жұмыстары

Б1

Негізгі морфометриялық сипаттамаларын анықтау мақсатында биік таулы көлдердің батиметриялық түсірілімдерін жүргізу

9

Биік таулы сел қауіпті көлдерді әуеден көзбен шолып зерттеу

Орындалған іргелі және қолданбалы  бағдарлама ғылыми зерттеулерде төмендегі негізгі нәтижелерге жетуге мүмкіндік берді:

  • 1956, 1975, 1979 және 1990 жж. мұздықтар каталогтарының  салыстыр малы талдаудың негiзде аэрофото түсiрілімдерінің материалдар бойынша жасалған және 1955 жылдан 2011жылбар аралығындағы таулы аймақтардың мұзбасу динамикасын зерттеудің келесі кезеңдерінің ғарыштық түсiрілімдері мен 2050 жылға дейiнгі кезеңдердегі мұздық ресурстарының өзгерiстерiнiң ықтималды болжамы берілген;
  • мұзбасу деградацияларының екпiндерi соңғы жарты ғасыр iшiнде тұрақты болып қалмағандығы анықталды. Максимумнан кейiн 70-шi жылдардың ортасында олар айтарлықтай азайды деп санауға негіз бар өйкені дәл қазiргі уақытта азаю процессі жалғасып жатыр;
  • таудағы мұз қорларының (40 жыл бойы үштен бiрінен көп) түбегейлi қысқаруына қарамастан, соңғы он жыл iшiндегі ағындар нормаларының айтарлықтай өзгермегені айқындалды.Бұл мерзiм ағымында ағындардың қалыптасу зонасындағы жоғарғы қар қорлары мен атмосфералық жауын-шашындар нормалары тұрақты болып қалғандығы қандайда бір компенсациялық механизмнің бар болуын болжауға негіз береді;
  • жер бетiндегi мұзбасу қорларымен салыстырыл атын қорлары жер асты мұздарының еріген сулары ағынына түсуінің орынын толтырылатынын, мұз басу деградациясына қатысты ағынның жоғалуын дәлелденді. Орта Азия елдеріндегі су ресурстары жақын он жылдықтағы біршама тұрақтанып қалып, мұз басудың, климат өзгерiстерiнің үрдісінің сақтауында жауын-шашын  мен  қар қорларының жоғары сомаларына үмiттенуге негіз береді.

19_B

Баннер. Қазақстанның таулы аумақтарының мұздануы

Даму болашағы

2017 жылдың 1 наурызында Астана қаласында ҚР Президенті Н. Назарбаев қол қойған ЮНЕСКО мен Қазақстан Үкіметі арасындағы Келісімді ратификациялау туралы Қазақстан Республикасының Заңына сәйкес гляциология зертханасының базасында География институты жанынан құрылған ЮНЕСКО аясында Орталық Азия өңірлік гляциологиялық орталық институт болып табылады.А. Мұндай орталық әлемде алғаш рет құрылады.

 Негізгі жарияланымдары

1. Н.Н. Пальгов. Современное оледенение в Заилийском Алатау. Алма-Ата, 1958.
2. Г.А. Токмагамбетов. Ледники Заилийского Алатау (формирование, строение, свойства, динамика). Алма-Ата,1976.
3. К.Г. Макаревич, Е.Н. Вилесов, Р.Г. Головкова. Ледник Туюксу. Л., 1984.
4. П.А. Черкасов. Радиационный баланс физической поверхности горного ледника в период абляции. Алма-Ата, 1980.
5. Атлас снежно-ледовых ресурсов мира. М., 1990.
6. П.А. Черкасов. Расчет составляющих водно-ледового баланса внутриконтинентальной ледниковой системы. Алматы, 2004.
7. Severskiy I.V., Kokarev A.L., Severskiy S.I., Tokmagambetov T.G., Shagarova L.V., Shesterova I.N. Contemporary and prognostic changes of glaciation in Balkhash Lake basin. Almaty, 2006.
8. Severskiy I.V. (Ed). Current and projected changes of glaciation in Central Asia and their probable impact on water resources// Assessment of Snow, Glacier and water Resources in Asia. Selected papers from the Workshop in Almaty, Kazakhstan, 2006. Koblenz, 2009.
9. Водные ресурсы Казахстана: оценка, прогноз, управление: В 21-м томе. – Алматы, 2012. ISBN 978-601-7150-3. – Т. VI: Северский И.В. Снежно-ледовые ресурсы Казахстана /Северский И.В., Кокарев А.Л., Пиманкина Н.В. ISBN 978-601-7150-55-6. – 246 c.
10. Северский И.В. Изменение оледенения Балкаш-Алакольского бассейна за последние 60 лет и их влияние на сток и водные ресурсы // Матер. междунар. науч.-практ. конф. «Водные ресурсы центральной азии и их использование» посвященной подведению итогов объявленного ООН десятилетия «Вода для жизни». – Алматы, 2016. Книга 1. – С. 403-417.
11. Медеу А.Р., Токмагамбетов Т.Г., Кокарев А.Л., Ерисковская Л.А., Киренская Т.Л., Плеханов П.А., Плеханова Н.С. О влиянии гляциологических и гидрометеоро-логических условий на гляциальную опасность Заилийского Алатау // Лед и Снег. –2017– №57(2). – С. 261-268. (Индекс РИНЦ 0,546; DOI:10.15356/2076-6734-2017-2-261-268; SCOPUS)
12. Pepin N., Bradley R.S., Diaz H.F., Baraer M., Caceres E.B., Forsythe N., Fowler H., Greenwood G., Hashmi M.Z., Liu X.D., Miller J.R., Ning L., Ohmura A., Palazzi E., Rangwala I., Schöner W., Severskiy I., Shahgedanova M., Wang M.B., Williamson S.N., Yang D.Q. Elevation-dependent warming in mountain regions of the world // Nature Climate Change. - 2015.- Vol. 5 – P. 424–430. (Импакт-фактор – 14.55).
13. Severskiy,I., Vilesov E., Armstrong R., Kokarev A., Kogutenko L., Usmanova Z., Morozova V., Raup B. Changes in glaciation of the Balkhash–Alakol basin, central Asia, over recent decades // Annals of Glaciology. 2016, Vol. 57(71). – P. 382-394. Doi: 10.3189/2016AoG71A575. (Impact Factor: 2,572)
14. Mukherjee K., Bolch T., Goerlich E., Kutusov S., Osmonov A., Pieczonka T., and Shesterova I. Surge-type glaciers in the Tien Shan (Central Asia) // Arctic, Antarctic, and Alpine Research – 2017. – Vol.49, №1. – Р. 147-171. DOI: http://dx.doi.org/10.1657/AAAR0016-021 (Impact Factor: 1,74)
15. Kapitsa V., Shahgedanova M., Machguth H., Severskiy I., Medeu A. Assessment of evolution and risks of glacier lake outbursts in the Djungarskiy Alatau, Central Asia, using Landsat imagery and glacier bed topography modeling // Natural hazards earth System Sciences. – 2017, V. 17(10). – P.1837-1856. (Impact Factor: SJR 1,189; Scopus CiteScore 2.67)
16. M. Shahgedanova, M. Afzal, I. Severskiy, Z. Usmanova, Z. Saidaliyeva, V. Kapitsa, N. Kasatkin, S. Dolgikh. Changes in the mountain river discharge in the northern Tien Shan since the mid-20th Century: Results from the analysis of a homogeneous daily streamflow data set from seven catchments. // Journal of Hydrology, - 2018. – Vol. 564. P. 1133-1152 (SCOPUS CiteScore=4.06, Web of Science IF=3,727, https://doi.org/10.1016/j.jhydrol.2018.08.001)