Logo

Институт географии
и водной безопасности

RU KZ EN

Мадибеков Азамат Сансызбаевич Монография Химический состав атмосферных осадков южной части территории Казахстана

Аңдатпа. Қазіргі уақытта Жер шарында атмосфераға жыл сайын үш-төрт миллиард тонна ластаушы зат шығарылады, оның ішінде Қазақстан өнеркәсібінің үлесіне шамамен үш миллион тонна тиесілі. Табиғи көздерден атмосфераға жылына 12 млрд тоннаға дейін әртүрлі заттар түседі. Осылайша, өнеркәсіп пен көлік атмосфераға түсетін ластаушы заттардың 17-35 %-ын құрайды. Бұл ретте шығарындылар көлемі әрбір 15-20 жыл сайын екі есеге артып отырады. Қазақстанның ауа бассейнінің ластануына шектес мемлекеттерден (Ресей, Қытай, Орталық Азия елдері) және алыс шетелдерден ластаушы заттардың трансшекаралық тасымалдануы елеулі үлес қосады. Кейбір дереккөздерге сәйкес, оның үлесі жекелеген компоненттердің бақыланатын концентрацияларының 10-12 %-ына дейін жетуі мүмкін. Сонымен қатар, ластаушы заттардың белгілі бір бөлігі Қазақстан аумағынан көршілес мемлекеттердің аумағына да тасымалданады [1-3]. Атмосферадағы ластаушы заттар, ең алдымен, қалқымалы бөлшектердің ауыр және орташа фракциялары өнеркәсіптік кәсіпорындар орналасқан аудандарда құрғақ күйінде шөгеді. Қалқымалы бөлшектердің жеңіл фракциялары мен газ тәрізді ластаушы заттар атмосферада жиі химиялық реакцияларға түседі. Бұл үдерістерге энергия көзі болып табылатын күн радиациясы, сондай-ақ атмосферада бұлттардың ішінде және олардан тыс жерлерде болатын ылғал ықпал етеді. Нәтижесінде топырақ бетіне кәсіпорындардан тікелей шығарылмаған, химиялық реакциялар барысында түзілген жаңа химиялық заттар түседі. Әртүрлі ластаушы заттардың әсіресе көп мөлшері атмосфералық жауын-шашынмен бірге жер бетіне түседі (шайылып шөгеді). Бұл жағдайда қалқымалы бөлшектердің барлық жеңіл фракциялары шөгеді, ал газ тәрізді заттардың едәуір бөлігі қышқылдық және сілтілік ерітінділер түрінде түседі. Егер жауын-шашын қар түрінде түсіп, қар жамылғысын қалыптастырса, жауын-шашын аралығындағы кезеңдерде оның бетіне қалқымалы бөлшектердің ірі және орташа фракциялары қосымша шөгеді. Осылайша, қар жамылғысы белгілі бір өңірде атмосферадан түсетін ластаушы заттардың ең көп мөлшерін жинақтайды [4]. Көптеген қалалар мен өнеркәсіптік орталықтардың айналасында ауа, топырақ және өсімдік жамылғысының өзіндік ластану аймақтары қалыптасады. Бұл аймақтардың қалыптасуы ауадағы ластаушы заттардың концентрациясына, олардың құрғақ күйінде және жауын-шашынмен бірге шөгуіне байланысты. Сонымен қатар, жауын-шашын ластанған аумақтарда беткі ағынды қалыптастырып, жақын орналасқан өзендер мен су айдындарының ластануына әкеледі. Осылайша, жер бетіне, ең алдымен, жауын-шашынмен бірге түсетін ластаушы заттар қоршаған ортаның барлық компоненттеріне, әсіресе өнеркәсіптік орталықтар мен ірі қалалардың айналасындағы табиғи ортаға теріс әсер етеді. Атмосфералық орта климатты қалыптастыратын аса маңызды факторлардың бірі болып табылады. Осыған байланысты оның табиғи және антропогендік құрамдас бөліктерінің жай-күйін зерттеу барған сайын өзекті бола түсуде. Сонымен қатар, атмосфералық жауын-шашынның химиялық құрамы туралы мәліметтер әлі де аз және олардың басым бөлігі жүйесіз сипатта. Атмосфералық жауын-шашындағы иондардың мөлшері әдетте төмен болады және тек жекелеген жағдайларда ғана айтарлықтай жоғары мәндерге жетеді. Осыған орай, аталған еңбекте ауқымды нақты материалдар негізінде атмосфералық жауын-шашын мен қар жамылғысындағы ластаушы заттардың мөлшеріне бағалау жүргізіліп, Қазақстан аумағының 48-параллельден оңтүстікке қарай орналасқан, ел аумағының шамамен жартысын қамтитын оңтүстік бөлігіндегі өнеркәсіптік орталықтар мен ірі қалалардың айналасындағы ластану аймақтары анықталған. Бұл аумақта Атырау, Ақтау, Қызылорда, Шымкент, Тараз, Балқаш, Жезқазған, Өскемен және Алматы сияқты ірі қалалар мен өнеркәсіптік орталықтар орналасқан. Зерттелетін аумақтың тағы бір ерекшелігі оның «Воейковтың климаттық осінен» оңтүстікке қарай орналасуы және климаттың қалыптасуына әсер ететін циркуляциялық факторлардың айтарлықтай біртектілігімен сипатталуы. Сонымен бірге, Қазақстан аумағының осы бөлігіндегі атмосфералық жауын-шашын мен қар жамылғысындағы ластаушы заттар мәселесі осы уақытқа дейін жеткілікті дәрежеде зерттелмеген. Бұл жағдай атмосфералық жауын-шашын сынамаларын алу және оларды бірыңғай әдістеме бойынша талдау жұмыстарының 30 жылдан астам уақыт бойы жүргізіліп келе жатқанына қарамастан сақталып отыр. Осының барлығы аталған кітаптың сипатын айқындаған негізгі факторлардың бірі болды. Автор кітапты мұқият ғылыми редакциялау бойынша атқарған зор еңбегі үшін Қазақстан Республикасы Ұлттық ғылым академиясының академигі, география ғылымдарының докторы А.Р. Медеуге шынайы алғысын білдіреді. Сонымен қатар, автор атмосфералық жауын-шашынның химиялық құрамының кеңістіктік таралуын бағалау идеясын қолдағаны үшін география ғылымдарының докторы В.С. Чередниченкоға, сондай-ақ қолжазбаны оқып, өз ескертулері мен ұсыныстарын білдірген география ғылымдарының докторы И.М. Мальковскийге терең ризашылығын білдіруді өзінің абыройлы парызы санайды. Автор монографиядағы орын алған кемшіліктерді жоюға және болашақта оның мазмұнын жақсартуға көмектесетін пікірлер, сыни ескертулер мен пайдалы ұсыныстар үшін ризашылық білдіреді.

Поиск по сайту

Начните вводить текст для поиска...