СУ РЕСУРСТАРЫ ЗЕРТХАНАСЫ

Зертхана жетекшісінің м.а  – география

ғылымының кандидаты

Айсулу Алашқызы Тұрсынова

Іргелі және қолданбалы зерттеулердің

ғылыми жетекшісі – география ғылымдарының

докторы, профессор

Жакыпбай Достайұлы Достай

Зертхана тарихы.  Су ресурстары зертханасы 2005 жылы География институтының құрылымында гидрология, көлтану, қоршаған ортаны қорғау, экологиялық-су мәселелері (топтары) зертханаларының базасында құрылған.

Зертхананы құруға тұщы су ресурстарының ластануына және таусылуына байланысты дүниежүзіндегi гидроэкологиялық мәселелерiнiң асқынуы негiз болды. Осы  қарым-қатынасты оңтайландыру және үндестіру мақсатымен  табиғи сулар мен қоғамның өзара әрекеттесу жөніндегі  зерттеу пәні болып табылатын экологияның антропоцентристік тұжырымдамасы дамытылды. Осы тұжырымдама шеңберiнде iргелi зерттеулердiң мемлекеттiк бағдарламасы бойынша, сонымен бiрге шаруашылық келiсiм-шарттары мен халықаралық жобалардың кең ауқымды спектр жұмыстары орындалады.

Ғылыми бағыттары:

  • Су ресурстарының бағалаулары мен болжамдары бойынша гидрологиялық есептеу әдістерін және теориясын дамыту
  • Экстремалды гидрологиялық құбылыс бағалаулары мен болжамдары бойынша гидрологиялық есептеу әдістерін және теориясын дамыту (суы аз және су тасқыны жоқ),  сондай-ақ олардың болашақтағы болжамдарын, өтімдігі мен ең жоғары, ең төмен деңгейін)
  • Қазақстанның трансшекаралық алаптарындағы халықаралық су бөлудің теориялық және қолданбалы мәселелері
  • Елдегі су алаптарының экологиялық қауіпсіздігін қамтамасыздандыру жағдайына сәйкес және биоресурстарды алу, елдегі тұрғындардың, шаруашылық саласын сумен қамтамасыз ету көзі ретінде олардың әлеуетін бағалай келе табиғи әрі жасанды су қоймаларындағы судың сапасы мен режимін, су ресурстарының қазіргі  жағдайын зерттеу жүйесі.

 

Кадрлар әлеуеті. Қазіргі уақытта зертханада 12 маман жұмыс істейді, оның ішінде 1 география ғылымдарының  докторы, 2 география ғылымдарының кандидаты, 1 PhD докторы, 2 ғылыми қызметкер,3 кіші ғылыми қызметкер,3 жетекші инженер бар. Зерханада Санк-Петербург қаласындағы  «Гидроесеп» бағдарламасы бойынша білім алып, сертификацияланған 3 қызметкер жұмыс істейді.

 Алынған ғылыми жетістіктер:

  • Өспелi антропогендік жүктемелердi және климат өзгерiстерiн есепке ала отырып, Қазақстандағы трансшекаралық алаптардағы су ресурстарын бағалау. Шекаралас елдердің шаруашылық қызметтерімен байланысты республикадағы трансшекаралық су ресурстарының  болашақта азаюы күтiлетiнi көрсетiлген. Республиканы  сумен орнықты қамтамасыз етуiне қосымша қауіпті жаһандық және аймақтық климат өзгерiстерiнiң салдарынан жергiлiктi су ресурстарының ықтималды азаюы әсер етеді.
  • Өзен алаптарындағы  су ресурстарымен атмосферадағы циркуляциялық үдерістердің өзара байланысты сипаты анықталды (Оңтүстік және оңтүстік-шығыс Қазақстан өзен алаптары бойынша).
  • Іле-Балқаш алаптарындағы аймақтық табиғи-шаруашылық жүйесін орнықты сумен қамтамасыз етудің тұжырымдамасы жасалды.
  • Қазақстан мүдделерiн жоғарғы дәрежеде есепке алып, трансшекаралық Іле өзені алабындағы су бөлудiң мемлекетаралық қағидалары халықаралық ағын сулар бойынша қабылданған құжаттар негiзiнде ұсынылды. Бұл Балқаш көлін мемлекетаралық мәні бар дербес нысаны ретінде қарауға ұсыныс жасалды.

ВодРес3

  • Қапшағай бөгенінің жұмыс жасау тиiмдiлігіне талдау берілген. Балқаш көлі және Іленің төменгi бөлігінің шаруашылығына әсері етпеу үлкен шығынсыз болуы Қапшағай бөгенің жобалық деңгейіне жеткізу (485 м) жағдайында мүмкін еместігі көрсетілген. ҚТД 475 м  дейiн төмендеуiнің су шаруашылығы және экономикалық тиімділігі дәлелденген(су басу зонасындағы шығындардың  1,5 км3 дейiн азаюы бейөндірістік суды жоғалтуды қысқарту есебiнен). СЭС қиын қызметтерін сақтау  және төменгi бөлігіндегі табиғи гидрология режимді қалпына келтiру мақсаттарында Іле өзені ағынының маусымдық - жылдық қарама-қарсы реттеуі бойынша ұсыныс енгiзілді. Судың бейөндірістік  ең төменгі жоғалтуларымен Іле өзені жайылмасының табиғи кешенiне ең төменгi шығын  салынған (Құланбас - 2) тұстамасының нұсқасы ұсынылды.
  • Су ресурстарының артықтығы мен тапшылығын уақытша - кеңiстiкте үлестiрiлудi зерттеу үшiн Іле-Балқаш алабының су шаруашылық теңдестігінің динамикасының имитациялық үлгiсi, сонымен бiрге Балқаш көлінің  тұздылығы мен деңгейлердiң көрсеткiштерiн анықтау жасалды. Сайып келгенде, мемлекетаралық мәннiң су шаруашылық жүйесiнде жұмыс жасауын басқару ережелерiн құрастыру және су шаруашылық бағдарламаларын iске асырудың тиiмдiлiгiн зерттеу үшiн құрал жасалды.
  • География институтының ұсынысы негізінде КССРО Министрлер кеңесінің (03.07.1987 ж №7 хаттамасынан) табиғи ресурстарды тиімді пайдалану және қоршаған ортаны қорғау Комиссиясының Қаулысымен  Қапшағай бөгенінің деңгейін жоба бойынша 485 м толтырылудың   орынына 475,0 м деңгейде шектеу; суармалы жерлердің аудандарын жоспарланған 1 млн га-ның орынына 600 мың га-ға дейiн шектеу; (орташа-суы мол жылдары) 341, 5 м және (аз сулы жылдары) 340, 5 м белгiлерiмен Балқаш көлі суларының деңгейін нормалау туралы шешiм қабылданды.

 

 

Даму болашағы:

  • ҚР су қауіпсіздігін қамтамасыз ету бойынша гидрологиялық аспектілерді іргелі және қолданбалы зерттеу.
  • ҚР жер беті су ресурстарының болашақтағы жағдайын (болжау) және бағалау.
  • болашақта ескерту мақсатымен ҚР су нысандарының қауіпті гидрологиялық құбылыстарын зерттеу.
  • ҚР су бөлудің трансшекаралық аспектілері.

 

Негізгі жарияланымдары:

Сотрудниками написано и опубликовано более 200 статей, монографий на казахском, русском, английском, немецком и китайском языках в изданиях Казахстана, стран СНГ и дальнего зарубежья.

  • Проблемы гидроэкологической устойчивости в бассейне озера Балкаш (коллектив авторов, под редакцией Самаковой А. Б., часть I – 584 с., часть II – 586 с.). Алматы: Каганат, 2003–2004.
  • Достай Ж.Д. Управление гидроэкосистемой бассейна озера Балкаш. Алматы, 2009. 236 с.
  • Достай Ж.Д., Турсунова Айс.А. Проблемы казахско-китайских межгосударственных водных отношений: оценка состояния и пути решения // Днепропетровский научный вестник. 2010. №1(104). С. 40-50.
  • Достайұлы Ж. Жалпы гидрология. Алматы: Қарасай, 2011. 280 б.
  • Водные ресурсы Казахстана: оценка, прогноз, управление. Том II. Природные воды Казахстана: ресурсы, режим, качество и прогноз /Достай Ж.Д. –Алматы, 2012 г. -330 с.
  • Водные ресурсы Казахстана: оценка, прогноз, управление. Том VII. Ресурсы речного стока Казахстана. Кн.2 : Возобновляемые ресурсы поверхностных вод юга и юго-востока Казахстана/ Достай Ж.Д., Алимкулов С.К., Сапарова А.А. –Алматы, 2012 г. – 360 с.
  • Tursunov Abay A., Mahpiz Jappar. An introduction to hydro-ecology in Central Asia. – Chaina: Science Press, 1996, 213 p.

 

Экспедициялық және далалық зерттеулер.

Зертхана базасында эксперименталды гидроэкологиялық және метеорологиялық бақылау жүргізу үшін Іле өз атырауындағы Алматы облысының Архар ауылында 1986 жылдың екінші жартысында құрылған, мұнда  «АРХАР» мониторингінің тіректі орны жұмыс істейді .

ВодРес4

RioGrande WRZH 1200 акустикалық доплеровский профилографы, АҚШ өндірісі және Іле өз атырауындағы«Архарда»орнатылған Davis Vantage 6250 метеостанциясы

ВодРес5

Іле өзенінің атырауы

 

Баннер лаборатории Водных ресурсов_08

Баннер