ТУРИЗМ ЖӘНЕ РЕКРЕАЦИЯ ГЕОГРАФИЯСЫ ЗЕРТХАНАСЫ

Зертхана жетекшісі – география ғылымының кандидаты, Камшат Баратқызы Егембердиева

E-mail: kamshat.yegemberdiyeva@gmail.com

Зертхана тарихы

Туризм және рекреация мәселелерін тақырыптық зерттеу География институтында 1996 жылдан 2003 жылға дейiн жүргiзiлді, бұл жұмыстарға г.ғ.к В.И. Попов басшылық еттi. 2003 жылы рекреациялық география зертханасы таулы аумақтардың геоэкологиясы зертханасымен бірігіп, г.ғ.д. В.П. Благовещенскийдің басшылығымен таулы аумақтардың геоэкологиясы және рекреациялық география зертханасы атауына ие болды. 2008 жылы География институтында кең спектрлі жұмыстардың көбеюіне байланысты туризм және рекреациясы географиясы зерханасы құрылды. Зертханада бюджеттік, мақсаттық және гранттық (отандық және шетелдік) қаржыландыру аясында теориялық, әдістемелік, тәжірибелік және қолданбалы сипаттағы ғылыми зерттеулер жүргізіліп келеді, сондай-ақ «Туризм» мамандықтары бойынша бакалавриат және магистратура студенттерінің өндірістік тәжірибеден өтуі ұйымдастырылған.

 Ғылыми бағыттары

 Қазақстандағы туристік саланы дамыту мен басқарудың теориялық және әдістемеліклік негіздерін зерттеу;

  • Қазақстанның табиғи, мәдени-тарихи және әлеуметтік-экономикалық туристік нысандарының кадастрын жасау;
  • Қазақстандағы туристік саланың ұлттық және аймақтық даму бағдарламаларын жүзеге асыруда ақпараттық қамсыздандыруды ендіру және дамыту;
  • Экологиялық туризмді Қазақстандағы туризмнің тұрақты даму факторы ретінде зерттеу.

Кадрлық әлеует

Қазіргі кезде зертханада 7 қызметкер жұмыс атқарады, оның ішінде: 4 ғылым кандидаттары, 3 магистр. Мамандар ГАЖ-технологиялары мен Жерді қашықтықтан зондтау материалдарын пайдалануда, аралық және транспәндік ғылыми зерттеулерді жүргізуде, табиғат қорғау стратегияларын әзірлеуде олардың біліктілігін растайтын халықаралық сертификаттарға ие.

DSC_0430

Алынған ғылыми нәтижелер:

 Зертхананың ірі зерттеулерінің бірі болып 2012-2014 жж. «Қазақстандағы туризмнің қарқынды дамуын географиялық қамсыздандыру» жобасы табылады. Бұл жұмыс барысында тәуелсіз Қазақстанда алғаш рет бірыңғай түрлі аспектілі жұмыс кешені аясында мақсатты рекреациялық зерттеулер жүргізілді:

  • табиғатты экологиялық қауіпсіз рекреациялық пайдаланудың әдістемесі жасалды және картографиялық модельдер құрастырылды;
  • табиғатты рекреациялық пайдалануды жоспарлау мен басқарудың тиімділігін арттыру бойынша географиялық инструментарийлер әзірленді.

Аймақтық деңгейде осы жобаның жалғасы болып төмендегі зерттеулер табылады:

  1. «Орталық Қазақстанның туристік-рекереациялық әлеуетін кешенді пайдалануда ғылыми қамсыздандыруды әзірлеу» 2012-2014 жж.:
  • Орталық Қазақстанның рекереациялық-туристік кешендерін дамыту үшін табиғи-ресурстық, мәдени-тарихи және әлеуметтік-экономикалық әлеуеттеріне бағалау жасалды;
  • Орталық Қазақстандағы рекреация мен туризмнің дамуына ықпал ететін геомәліметтердің ақпараттық-талдау базасының моделі дайындалды;
  • Орталық Қазақстандағы туристік кешеннің дамуы үшін ұсыныстар дайындалды.
  1. 2015-2017 жж. «Маңғыстау облысының бірегей табиғи нысандарының паспортын жасау». 2016 ж. зертхана Маңғыстау облысының табиғи ресурстар және табиғат пайдалануды реттеу басқармасының тапсырысы бойынша облыстың бірігей табиғи нысандарының және кешендерінің паспортын әзірлеу бойынша ғылыми-зерттеу жұмыстарын іске асырды. Жобаның негізгі нәтижелері келесілер болып табылады:
  • 124 табиғи нысандар мен кешендердің паспорттары әзірленді. Паспорттармен Маңғыстау облысының табиғи ресурстар және табиғат пайдалануды реттеу басқармасының сайтында танысуға болады: https://eco.mangystau.gov.kz/ru/map;
  • «Маңғыстау – қиялды еліктірер өлке» монографиясы қазақ, ағылшын және орыс тілдерінде басылып шықты;
  • Облыстың табиғи және мәдени-тарихи байлықтары туралы 13 минуттық ғылыми-танымдық фильмі қазақ, ағылшын және орыс тілдерінде дайындалды;
  • 3D форматында туристік маршруттар құрастырылып, олар жеке әзірленген сайтта жарияланды.
  1. 2018-2020 жж. «Web-технологиялар негізінде туристік ресурстарды басқарудың ғылыми-қолданбалы негіздері (Солтүстік Қазақстан мысалында)». Қазіргі таңда зертхананың қызметкерлері ҚР БжҒМ Ғылым комитетітің тапсырысы бойынша гранттық қаржыландыру бойынша жобаны орындауда. Жұмыстың нәтижесінде, Web-технологиялар мен геоақпараттық жүйелерді пайдаланумен Солтүстік Қазақстанның туристік ресурстарын бағалау негізінде туристік нысандардың интерактивті картасы жасалатын болады. Карта аймақтағы туристік саланың дамуының стратегиялық бағыттарын анықтауға, аймақты дәріптеу мен туристер ағынының артуына мүмкіндік береді.

Сонымен қатар келесі жобалар іске асырылды:

  • Тұрақты даму жолдарын анықтау үшін Шортанды-Бурабай курорттық зонасы аймағында кешенді экологиялық зерттеулер бойынша (ҚР ҚОҚМ);
  • Түркістан мемлекеттік ұлттық табиғи паркі мен Қызылқұм мемлекеттік табиғи қорықшасының табиғи-ғылыми негіздемесін әзірлеу бойынша (Дүниежүзілік жабайы табиғат қоры (WWF);
  • Сайрам-Өгем мемлекеттік ұлттық табиғи паркін кеңейту бойынша табиғи-ғылыми негіздемесін әзірлеу бойынша («ATPG Kazakhstan» ЖШС);
  • Іле-Балқаш және Арал-Сырдария жобалық аумақтарында тұрақты жерді пайдалану Стратегиясын әзірлеу бойынша (ЖЭҚ/БҰҰДМ/ҚР Үкіметі);
  • «Қазақстанның ежелгі қалалары» интерактивті картасын қазақ, ағылшын және орыс тілдерінде құрастыру бойынша (ERG, KAZ Mineralsple және Қазақмыс корпорациясы ЖШС қолдауымен ҚҰГҰ);
  • Қазақстан аумағы арқылы еуразиялық транзиттің максималды ықтимал нұсқаларының ғылыми-техникалық негіздемесін жасау бойынша (ҚР БжҒМ ҒК);
  • «Қазақстан халқы» ғылыми тарихи интерактивті картасын құрастыру бойынша (ҚР БжҒМ ҒК) (картамен Қазақстан халықтары Ассамблеясы сайтында танысуға болады: http://assembly.kz/ru);
  • Көлдер атласында сауықтыру және туристік-рекреациялық ресурстық әлеуетін картографиялау мен мәліметтер базасын құру әдістемесін дайындау бойынша (ҚР АШМ су ресурстары бойынша Комитеті).

Қазіргі кезде «Рекреациялық әлеуетті тұрақты пайдалану мақсатында экологиялық жүктемені айқындай отырып, Шортанды-Бурабай курорттық аймағының экожүйелерін кешенді бағалау» (ҚР БжҒМ ҒК) жобасы бойынша жұмыстар жасалуда.

 Даму болашағы

Қызметкерлердің ғылыми жұмыстары Қазақстан Республикасының туристік саласын дамыту үшін маңызға ие теориялық-әдістемелік және қолданбалы зерттеулердің жаңа бағыттарымен тығыз байланысты. Олардың ішінде:

1) Әлемдік тәжірибелерді пайдаланумен туристік саланы зерттеудің теориялық-әдістемелік негіздерін әзірлеу, оның ішінде туристік әлеуеттерді бағалаудың әдістерін, рекреациялық сыйымдылықты және рекреациялық жүктемені анықтау әдістерін дайындау;

2) Қазақстан Республикасында және оның аймақтарында туризмді дамыту бойынша Стратегиялар мен Концепцияларды дайындау;

3) Ерекше қорғалатын табиғи аумақтарды құру және/немесе кеңейту бойынша табиғи-ғылыми және техникалық-экономикалық негіздемелерді жасау;

4) Қазақстан Республикасында туристік-рекреациялық маңызға ие аумақтарда туристік-рекреациялық жүктемені мониторингтеу;

5) Қазақстанның табиғи, мәдени-тарихи және әлеуметтік-экономикалық туристік нысандарының паспорттарын бірыңғай мәліметтер базасында (кадастр) әзірлеу;

6) Ресубликалық, аймақтық және жергілікті деңгейде үлгілі туристік маршруттарды дайындау;

7) Қазақстан Республикасының туристік нысандарының бірыңғай кадастры негізінде ұлттық Туристік Атласын құру;

8) Туристік саладағы зерттеулердің автоматтандырылуы мен әлемдік деңгейде Қазақстан аймақтарын дәріптеу негізінде өнімділікті арттыру мен дамыту мақсатында ГАЖ- және Web-қамсыздандыру (интерактивті туристік карта).

 Негізгі жарияланымдар 

  1. 1.Егембердиева К.Б. Қазақстандық Каспий маңы аймағын рекреациялық аудандастырудың географиялық аспекттері// ҚазҰУ хабаршысы. География сериясы. №1(38). – Алматы: «Қазақ Университеті», 2014. – Б.30-37.

    2.Плохих Р.В., Келинбаева Р.Ж., Сагын Д. Орталық Қазақстанның туризм дамуындағы тарихи-мәдени әлеуеті // Республ. ғылыми-педаг. журн. «География және табиғат» («География и природа»). – 2015. – №3 (мамыр-маусым). – Б. 11–16.

    3.Акиянова Ф.Ж., Темірбаева Р.К., Оразбекова Қ.С. Аймақты функциолналдық зоналау негізінде табиғатты пайдаланудың әлеуметтік-экономикалық аспектілері. – ҚР ҰҒА Хабарлары. Геология және техникалық ғылымдар сериясы. – № 6, 2017. –Б. 127-138.

    4.Егембердиева К.Б., Темірбаева Р.К., Келінбаева Р.Ж., Оразбекова Қ.С., Хен А.П., Юшина Ю.А., Гайнулла С.А. «Бірегей Маңғыстау» экспедициясы // География және геоэкология мәселелері, Алматы, 2017 ж. – № 4. – Б. 77-85.

    5.Егембердиева К.Б., Оразбекова Қ.С., Юшина Ю.А. экологиялық туризмнің түрлері бойынша туристік маршруттарды дайындаудың негізгі кезеңдері (Маңғыстау облысының мысалында) // География және геоэкология мәселелері. – Алматы, 2018. – №1. – Б. 89-98.

    6.Егембердиева К.Б., Қаржаубаев Қ.К., Темірбаева Р.К., Келінбаева Р.Ж., Оразбекова Қ.С., Хен А.П., Юшина Ю.А. Туристік-рекреациялық әлеует мәліметтерінің базасын құру (Маңғыстау облысы көлдерінің мысалында) // География және геоэкология мәселелері. – Алматы, 2018. – №3. – Б. 10-18.

    7.Егембердиева К.Б., Темірбаева Р.К., Оразбекова Қ.С., Хен А.П. Шортанды-Бурабай курорттық аймағының экожүйелеріне рекреациялық жүктемені бағалау үшін мониторингтік үлескілерді анықтау // География және геоэкология мәселелері. – Алматы, 2018. – №3. – Б. 19-26.

    8.Юшина Ю.А., Келінбаева Р.Ж., Хен А.П. Климаттық жағдайлар Қазақстан көлдерінің рекреациялық әлеуетін бағалаушы компонент ретінде // ҚазҰУ хабаршысы. География сериясы – Алматы, 2018 – Том 51, № 4. – Б.84-96.

алыс шетелдерде:

  1. Dilyara Woodward, Natalya Ivanova, Kamshat Yegemberdieva, Farida Akiyanova, Il'ya Fishman. Mangistau Aspiring Geopark (Kazakhstan) //9th ProGEO Symposium. Geoheritage and Conservation: Modern Approaches and Applications Towards the 2030 Agenda. Checiny, Poland, 25-28the June, 2018. – P. 86-87.
  2. Yushina Yu., Yegemberdiyeva K. Assessment of tourism and recreational potential of climatic resources of the Akmola region (Kazakhstan) //XIX International Multidisciplinary Scientific GeoConference SGEM (28 June – 7 July). – 2019 (басылымда).ТМД елдерінің басылымдарында:

    1.Плохих Р.В. Рекреациялық-туристік кешендерді дамыту үшін Орталық Қазақстанның табиғи-ресурстық әлеуетін бағалау // Аймақ – 2013: оңтайлы даму стратегиясы: халықаралық қатысумен ғылыми-тәжірибелік конференция материалдары, 7-8 қараша 2013 ж. (Харьков, Украина). – Харьков: Украина Білім және ғылым министрлігі, В.Н. Каразин ат. Харьков ұлттық университеті, Украина географиялық қоғамы, Тараса Шевченко ат. Киев ұлттық университеті‚ Белгород мемлекеттік ұлттық зерттеу университеті, Харьков облыстық жас туристер станциясы, 2013. – Б. 428-430.

    2.Юшин Ю.В. Аймақтың климаттық ресурстарын рекреациялық бағалаудың матрицалық әдісі // Ресейдің студенттік ғылыми хабаршысы. – 2013. – №2. – Б. 324-327.

    3.Юшин Ю.В. Туристік аймақтың климаттық ресурстарын рекреациялық бағалаудың әдістемесі // ТМУ-нің 135 жылдығына арналған «Дене шынықтыру, спорт, туризм және рекреацияның өзекті мәселелері» атты студ. аймақаралық. ғылыми-тәжірибелік конф., 25 сәуір 2013 ж. (Томск, Ресей Федерациясы). – Томск: Томск мемлекеттік университетінің Дене шынықтыру факультеті, 2013. – Б. 88-93.

    Қазақстан басылымдарында:

    1.Егембердиева К.Б., Темірбаева Р.К. // Демалыс пен туризмді ұйымдастыру үшін табиғи рекреациялық ресурстарды бағалаудың картографиялық әдісі // ««Жасыл экономикаға» көшу экожүйелерді сақтау мен тиімді басқарудың негізі ретінде» республикалық ғылыми-тәжірибелік конференциясы (25-26 маусым – Қарқаралык-2013) Қарағанды: «Гласир», 2013. – Б. 49-52.

    2.Келінбаева Р.Ж. Рекреациялық-туристік картографиялау мақсатында ақараттық-талдау базасының құрылымы // «Қазақстанның кластерлік-инновациялық даму жағдайындағы туристік және географиялық өлкетану» халықаралық ғылыми-тәжірибелік конференциясы, 26-27 сәуір 2013 ж. (Алматы, Қазақстан). – Алматы: Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық университеті, 2013. – Б. 388-392.

    3.Yegemberdieva K., Kelinbayeva R., Magzom M., Orazbekova K., Temirbayeva R. Geoinformation systems in the development of interactive scientific historical map "The people of Kazakhstan" // Agenda of the GIS in Central Asia Conference – GISCA 2018 "Geoinformatics for Regional Development", June 14-17, 2018 (Almaty, Kazakhstan).(басылымда).

Монографиялар

  1. Темірбаева Р.К., Ақиянова Ф.Ж., Қарынбаев А.К., Оспанбаев Ж.О., Егембердиева К.Б., Будникова Т.И., Шарапханова Ж.М. // Іле-Балқаш жобалық аумағында тұрақты жерді пайдалану Стратегиясы мен іс-шаралар Жоспары. –Астана қ., 2017 ж. – 85 б. ISBN 978-601-7882-27-3.
  2. Темірбаева Р.К., Ақиянова Ф.Ж., Қарынбаев А.К., Оспанбаев Ж.О., Егембердиева К.Б., Будникова Т.И., Шарапханова Ж.М // Арал-Сырдария жобалық аумағында тұрақты жерді пайдалану Стратегиясы мен іс-шаралар Жоспары. – Астана, 2017 ж. – 116 б. ISBN 978-601-7882-27-3.
  3. Akiyanova , Temirbayeva R., Karynbayev A. and Yegemberdiyeva K. Assessment of the scale, geographical distribution and diversity of pastures along the Kazakhstan’s part of the route of the great Silk Road // Book Title: Rangelands along the Silk Road: Transformative Adaptation under Climate and Global Change. (Eds.: Squires V., Shang, Ariapour). – NOVA, New York, 2017. – 389 p. ISBN 978-1-53610-612-1 (e-book).
  4. Ф.Ж. Ақиянова, Э.И. Нұрмамбетов, К.Б. Егембердиева, Р.К. Темірбаева, О.А. Тоқжанов және басқалар. Маңғыстау – қиялды еліктірер өлке: монография / Бас редактор А.Р. Медеу; География институты. – Алматы, 2019. – 304 б. ISBN 978-601-7150-93-8. (басылымда).

2019-06-28_152715

Атластар

  1. Алматы облысы Балқаш ауданының функционалдық зоналау Атласы. – Астана, 2016. – 64 б. ISBN 978-601-7878-19-1.
  2. Қызылорда облысы Қазалы ауданының функционалдық зоналау Атласы. – Астана, 2016. – 61 б. ISBN 978-601-7878-17-7.
  3. Қызылорда облысы Арал ауданының функционалдық зоналау Атласы. – Астана, 2016. – 60 с. ISBN 978-601-7878-21-1.

 Экспедициялық және далалық зерттеу жұмыстары

 Қазақстан аймақтарындағы экспедициялық зерттеулер отандық және шетелдік тапсырыс берушілердің қаржыландыруы бойынша әртүрлі кезеңде жобалар шеңберінде іске асырылды. Олардың ішінде барынша маңызға иелері:

  • «Web-технологиялар негізінде туристік ресурстарды басқарудың ғылыми-қолданбалы негіздері (Солтүстік Қазақстан мысалында)» (ҚР БжҒМ Ғылым комитетінің гранты);
  • «Рекреациялық әлеуетті тұрақты пайдалану мақсатында экологиялық жүктемені айқындай отырып, Шортанды-Бурабай курорттық аймағының экожүйелерін кешенді бағалау» (ҚР БжҒМ ҒК);
  • «Маңғыстау облысының бірегей табиғи нысандарының паспортын жасау» (Маңғыстау облысының табиғи ресурстар және табиғат пайдалануды реттеу басқармасы);
  • «Қазақстанның көлдер Атласын әзірлеу» (ҚР АШМ су ресурстары бойынша Комитеті);
  • «Сайрам-Өгем мемлекеттік ұлттық табиғи паркін кеңейту бойынша табиғи-ғылыми негіздемесін әзірлеу» («ATPG Kazakhstan» ЖШС);
  • «Қазақстанның ежелгі қалаларының географиясы» (ERG, KAZ Mineralsple және Қазақмыс корпорациясы ЖШС қолдауымен ҚҰГҰ);
  • «Ұзақ мерзімдік «Іле өзенінің атырауы мен Оңтүстік Балқашмаңы аймақтарында жолбарысты қайта жерсіндіру Бағдарламасының» әлеуметтік-экономикалық компонеттерін дайындау» (WWF Орталық Азия бағдарламасының гранттары (WWF Russia)/WWF Норвегия);
  • «Ландшафттық-экологиялық каркасты ғылыми әзірлеу негізінде жобалық аймақтардағы (Түркістан қ. қарасты аумақтар мен Отырар ауданы) экожелілердің таңдамалы үлескілеріне сипаттама жүргізу» (Оңтүстік Қазақстан облысының Әкімшілігі);
  • «Түркістан МҰТП мен Қызылқұм қорықшасының ТҒН әзірлеу» (WWF, ҚР АШМ ОАШК);
  • «Қазақстандағы туризмнің қарқынды дамуын географиялық қамсыздандыру» (ҚР БжҒМ ҒК);
  • «Орталық Қазақстанның туристік-рекереациялық әлеуетін кешенді пайдалануды ғылыми қамсыздандыруды әзірлеу» (ҚР БжҒМ ҒК).

«Маңғыстау облысының бірегей табиғи нысандарының паспортын жасау»жобасы аясындағы далалық зерттеу жұмыстары

2019-07-03_151502 2019-07-03_151515

«Сайрам-Өгем мемлекеттік ұлттық табиғи паркін кеңейту бойынша табиғи-ғылыми негіздемесі» жобасы аясындағы далалық зерттеу жұмыстары

1

Сайрам-Өгем МҰТП-нің Төле би филиалының аумағы

2019-07-03_151805

«Қазақстанның ежелгі қалаларының географиясы» жобасы аясындағы далалық зерттеу жұмыстары

2019-07-03_151820

«Қазақстанның көлдер Атласын әзірлеу» жобасы аясындағы далалық зерттеу жұмыстары

2019-07-03_152230 2019-07-03_152241

«Солтүстік Қазақстан мысалында Web-технологиялар негізінде туристік ресурстарды басқарудың ғылыми-қолданбалы негіздері» жобасы аясындағы далалық зерттеу жұмыстары

2019-07-03_152735 2019-07-03_152745

«Оңтүстік аңыздары» экспедициясы

2019-07-03_153147 2019-07-03_153156